نگاهي به كارنامه ي مهران مديري و سبك او در كمدي سازي
محمد نبي نيا - هفته نامه سروش - بيش از يك دهه از روزهايي كه آيتم هاي نمايشي ساعت خوش انفجاري از شادي و البته موجي از مخالفت در سراسر كشور ايجاد مي كرد گذشته است . در غياب كمدي و در دوراني كه طنزهاي تلويزيوني در حد تئاترهاي درجه چندم متوقف مانده بود ساعت خوش تنها كمدي مردم پسند به معناي خاص بود . تفاوت ساعت خوش با ساير طنز هاي تلويزيون مثل تفاوت جوك با لطيفه بود و دقيقا همين موضوع باعث نارضايتي عده اي از افراد جامعه شد كه تصور مي كردند شوخي هاي تا اين اندازه تند و پر رنگ در شان تلويزيون نيست . وقتي پخش ساعت خوش متوقف شد چهره هاي مستعد و محبوبي كه در قالب آن گرد آمده بودند پراكنده شدند و مسير پر فراز و نشيبي را آغاز كردند . بعضي از آن ها جذب سريال هاي تلويزيوني شدند و برخي به فيلمنامه نويسي ، بازي در تئاتر يا كارگرداني روي آوردند . تا سال ها بعد نمي شد جايگاه هر يك از اعضاي گروه ساعت خوش را حدس زد ، ولي معلوم بود كه چهره هاي محوري تر مانند مهران مديري ، عطاران و چند بازيگر پر هوادار چون لولايي ، آقاخاني ، نصرالله رادش و امير فضلي بعد از اين در برنامه هاي مختلف حضور خواهند داشت . زيرا تقاضا براي ديدن شيرين كاري هاي اين جمع بسيار بالا بود و در دوره اي همه چشم ها به دنبال آن ها بود . بگذريم كه در بيشتر موارد آن ها نتوانستند بهترين استفاده را از موقعيت اوليه شان بكنند و با انتخاب هاي اشتباه ، كم كم از رده اول كمدي خارج شدند .
مهران مديري كارگردان و يكي از نويسندگان و طراحان ساعت خوش بود و جزو محبوب ترين بازيگران آيتم هاي طنز نيز محسوب مي شد . مردم هنوز تيپ سازي ها و شوخي هاي بي پرواي او با منوچهر نوذري و برنامه پر بيننده مسابقه هفته را به خاطر دارند و بايد گفت اين يك نمونه كمياب از سعه ي صدر و شوخي پذيري بود كه مرحوم نوذري در برابر كساني كه اداي برنامه اش را در مي آوردند به خرج داد . آن هم در جامعه ي ما كه حتي در محصولات جدي نيز به سرعت عده اي اعتراض مي كنند كه چرا تصوير فلان صنف در تلويزيون هجو آلود بود . مديري سپس مشغول ساخت برنامه هاي تركيبي و سريال هاي طنز عامه پسند شد كه هر يك در زمان خودش ابتكاري بزرگ و جالب به شمار مي رفت . رفته رفته سبك خاص طنز او چه در برنامه سازي و چه در بازيگري جا افتاد و تكامل يافت . تا جايي كه برنامه هايش به پر بيننده ترين هاي تلويزيون تبديل شد و دستور زبان مخصوص خود را در ذهن مخاطبان تلويزيون شكل داد .
پس از وقفه اي كوتاه مديري با شبكه ي تهران شروع به همكاري كرد و از آن به بعد دوره اي در كارنامه ي او آغاز شد كه يكي از بخش هاي مهم تاريخ كمدي ايران محسوب مي شود . پاورچين سرآغاز محبوبيت باور نكردني طنزهاي نود شبي در ميان مردم بود . مديري با پاورچين نه تنها يك برنامه ي طنز بلكه يك جهان كمدي آفريد كه همه چيز آن مخصوص به خود بود . سپس شب هاي برره و باغ مظفر كه هر كدام حواشي و نقاط قوت خود را داشت و در زمان پخش تهران را به شهري با خيابان هاي خلوت مبدل مي كرد . تا در نهايت سريال نوروزي مرد هزار چهره ساخته شد و براي اولين بار مديري اثري با كيفيت بالا و استاندارد هاي تلويزيوني ارائه كرد . اين نقد را همواره خود مديري هم قبول داشت كه سريال هايش با وجود طنز قوي و هوشمندانه اي كه دارند از لحاظ فني و ساختاري آثاري ضعيف و غير قابل دفاع هستند كه البته دليلش شتابزدگي در توليد و توجه به كميت بود . ولي مرد هزار چهره به خاطر توليد با حوصله و بدون عجله اش اين فرصت را به مديري داد كه طراحي دقيقي براي كارگرداني و اجراي هر قسمت داشته باشد . اين سريال از نظر وجوه تكنيكي جهش بزرگي براي مديري محسوب مي شد و مورد ستايش منتقدان قرار گرفت . البته دنباله اي كه بر اين سريال ساخته شد قدرت و ظرافت قسمت اول را نداشت ولي براي مديري نه يك پس رفت كه نوعي درجا زدن تلقي مي شد . اكنون او سريال قهوه ي تلخ را آماده ي پخش دارد كه به دلايلي قرار است به جاي تلويزيون ، در شبكه ي نمايش خانگي توزيع شود . تجربه نشان داده كه مديري بعد از هر كار متوسط يا ضعيف يك برگ برنده ي جنجالي رو مي كند و مرد 2 هزار چهره يك سريال متوسط بود . به همين دليل پيش بيني مي شود كه قهوه ي تلخ سريال خوش ساخت و جذابي باشد . شنيده ها هم بر كيفيت بالاي قهوه ي تلخ دلالت مي كنند و كساني كه قسمت هايي از اين سريال را در نمايش هاي خصوصي ديده اند تاكيد مي كنند كه قهوه ي تلخ يكي از بهترين ساخته هاي مديري تا به امروز است . حواشي توليد و پخش قهوه ي تلخ و كشمكش هايي كه بر سر مسائل مالي ميان مدير شبكه تلويزيوني و تهيه كنندگان سريال وجود داشت در اين گزارش ضروري به نظر نمي رسد .
»» نويسندگان و طراحان شوخي ها
همه ي كمدي سازان دنيا لزوما شوخي پردازان خوبي نيستند و عده اي فيلم نامه نويس در كنار چند شوخي نويس با تجربه ، بار طنز داستان هاي آنان را بر عهده دارند . مديري شوخي پرداز خوبي هم هست ، اما بيشترين اتكاي مديري در سريال هايي كه مي سازد روي نويسنده هاي خلاق و كاربلدي است كه در اختيار دارد . از پيمان قاسم خاني - كه فقط وقتي حضور ندارد اهمييت حضورش فهميده مي شود - تا ژوله و خشايار الوند كه كم كم در كنار هم به يك تيم نگارش تبديل شده اند . پيش از اين نيز سروش صحت در نوشتن طنزهاي مديري همكاري داشت . صحت مي گويد سبك خاص مهران مديري در گذر زمان و با توجه به شرايط دشواري كه توليد در كمترين زمان ممكن ايجاب مي كرد ، تكامل پيدا كرده و به شكل امروزي رسيده است . مديري در زمان تصويربرداري سريال هايش قدري خود راي و تماميت خواه به نظر مي رسد و انتظار دارد بازيگران كاملا خود را در اختيار او قرار دهند . از ايده هاي بازيگرانش استقبال مي كند ولي حرف آخر را خودش مي زند . اين جمله معروف مديري است كه وقتي در يك سريال 30 بازيگر حضور دارند اگر هر كدام بخواهند 4 تا ايده به كارگردان بدهند كار كارگردان تمام است و رسما ديوانه مي شود !
مديري با نويسندگانش هماهنگ است و به آن ها ميدان مي دهد تا شوخي هاي مطلوبشان را طراحي كنند ، ولي در نهايت او خود به منزله ي يك فيلتر و تنظيم كننده ي نهايي عمل مي كند تا همه ي اجزاي گروه را به هماهنگي برساند . معمولا وقتي يك ايده يا حتي يك سكانس آماده از طرف مديري رد شد ديگر اصرار فايده اي ندارد . نمونه اش مرد هزار چهره است كه پيمان قاسم خاني و بقيه ي نويسنده ها تصميم داشتند دادگاه را به شوخي برگزار كنند ولي مديري عقيده داشت كه بهتر است اين سكانس جدي باشد و حرف خودش را هم به كرسي نشاند . البته اين موضوع با دلخوري قاسم خاني تمام شد ولي تاثير مثبت صحنه ي دادگاه پايان سريال باعث شد كه درستي عقيده ي مديري ثابت شود . هر چند كه قاسم خاني در مرد 2 هزار چهره غايب بود تا مستقل نبودن نويسندگان در سريال هاي مديري را به عنوان دليل دلخوري اش ذكر كند .
»» آينده و برنامه هاي پيش رو
قرار نبود مديري در قهوه ي تلخ بازي كند ، همان طور كه قرار نبود در مرد هزار چهره به عنوان بازيگر حضور داشته باشد . اما اصرار اطرافيان و تاكيد صدا و سيما بر علاقه مندي مخاطب به ديدن بازي مديري باعث شد كه او در اين سريال هم نقشي را به عهده بگيرد . توقع دوستداران طنز مديري اين است كه اين كار مثل مرد هزار چهره اثري پخته و ظريف باشد و كارگردان محبوبشان ديگر سراغ طنز هاي 90 شبي نرود . چون سرعت توليد طنز هاي 9 شبي كيفيت كار را پايين مي آورد . سروش صحت مي گويد بعيد مي دانم كه مهران مديري بار ديگر سراغ توليد طنز هاي 90 شبي برود . آن مدل برنامه سازي شيوه اي بود كه توسط خود او و چند نفر ديگر بر اساس نيازهاي جامعه در آن زمان طراحي شد و حالا خود مديري هم مي داند كه دوره ي آن مدل برنامه سازي گذشته است . واقعيت اين است كه اگر مديري بعد از كيفيت بالايي كه با مرد هزار چهره به دست آورد دوباره 90 شبي بسازد برايش نوعي عقبگرد محسوب مي شود .
در آينده مهران مديري بايد در برابر تقاضاي مخاطب عام براي ديدن طنز هاي شبانه مقاومت كند و از استانداردي كه با ساخته هاي اخيرش به آن رسيده پايين نيايد . مديري مهارت زيادي در شوخي با صنف هاي مختلف دارد . در مرد هزار چهره حتي با نيروي انتظامي نيز شوخي كرد و واكنش منفي نيز ايجاد نشد . عليرضا معتمدي در مطلبي كه در ابتداي مصاحبه اش با مديري نوشته بود به نكته اي اشاره كرد كه بسيار مهم است : « او مي داند چطور از حاشيه ي خطوط قرمز عبور كند و طنزي قوي اما پاكيزه تحويل مخاطبانش دهد . » توانايي و هوش غريزي مديري براي حفظ تعادل ميان خنده دار بودن شوخي ها و رعايت هنجارهاي فرهنگي تقريبا منحصر به فرد است . تجربه ي سال ها فعاليت در تئاتر او را آزموده و با تجربه كرده و مخاطب را به خوبي مي شناسد . اگر طرح قديمي او براي ساخت يك فيلم سينمايي بيش از اين به تاخير نيفتد مي توانيم منتظر فيلمي باشيم كه قصه اش را پيمان قاسم خاني نوشته و كارگردانش مهران مديري است .
»» ديگران از مهران مديري مي گويند
شايد درباره ي هيچ يك از طنز پردازان تلويزيون به اندازه ي مديري نظرات موافق و مخالف ابراز نشده باشد . كارهاي او و كاراكتر منحصر به فردي كه در دنياي تلويزيون دارد باعث شده كه همواره حساسيت ها درباره ي او و آثارش بسيار بالا باشد . به محض اين كه سريالي به كارگرداني مهران مديري روي آنتن مي رود سيل اظهارنظر ها و تحليل هاي گوناگون به راه مي افتد . عده اي او را يك كمدين نابغه مي دانند و برخي نسبت به تاثيرات فرهنگي آثار او خوش بين نيستند . مخالفان طنز مديري در شب هاي برره معتقد بودند كه تصوير كودن و عقب افتاده اي كه مديري از جوامع روستايي نشان مي داد شديدا اشتباه است و شب هاي برره را توهيني بزرگ به روستاييان كشور مي دانستند . البته اين نگاه راديكال و تاويل گرايانه مخالفاني نيز داشت و عده اي معتقد بودند كه مديري فقط يك طنز پرداز است و قصدي جز سرگرم كردن مخاطبان انبوه و ناهمشكل تلويزيون ندارد . نبايد يك كمدي ساده را با چنين نگاه جدي و تندي بررسي كرد و دلالت هاي اجتماعي و فرهنگي اش را زير سوال برد . احمد طالبي نژاد نويسنده و منتقد سينما به مجله سروش مي گويد : « نكته ي مهم درباره ي مديري اين است كه سياست برايش اهميتي ندارد و به اخلاقيات و رفتارهاي اجتماعي توجه مي كند . نوآوري هاي او در انتخاب مضمون و شيوه ي اجراي ايده ها در تلويزيون ما استثناء است . دو سريال « پاورچين » و « شب هاي برره » با اين كه در جزئيات خالي از اشكال نبودند ولي لحظه هاي خوبي داشتند و جزو بهترين كارهاي مديري محسوب مي شوند . او وجه بلاهت آميز رفتار جامعه را به تصوير مي كشد . مرد هزار چهره را به خاطر مفاهيم فرامتني و دلالت هاي اجتماعي اش يكي از آثار پخته و با ارزش مديري مي دانم . اين سريال هجو كساني است كه در همه چيز مدعي هستند و در هر زمينه اي اظهار نظر مي كنند ولي در عمل همه چيز را به نابودي مي كشانند . »
آن چه كه بيش از ساير موارد در نقد هاي مخالفان نسبت به آثار مديري ديده مي شود نگراني بابت تاثيرات تربيتي منفي به خصوص روي جوان ترها و كودكان است . سريال هاي مديري همواره متهم بوده اند كه با رواج تكيه كلام هاي ناهنجار و شوخي هاي ركيك كلامي ، علاوه بر خراب كردن زبان و ادبيات گفتاري مردم كوچه و بازار ، باعث مي شوند كه واژگاني سخيف و غير مودبانه تا مدت ها در گفتگوهاي روزمره جا باز كنند و از زبان پير و جوان شنيده شوند . دكتر توفان وسايلي جامعه شناس و پژوهش گر مسائل تربيتي در گفت و گو با سروش توضيح مي دهد كه كمدي بدون عبور از قراردادهاي خشك و رسمي شكل نمي گيرد و ممكن نيست يك شوخي مودبانه و بدون كنايه ، جذاب و خنده آور نيز باشد . او در عين حال تاكيد مي كند كه مديري و گروهش در استفاده از اين نوع شوخي ها زياده روي مي كنند و بازتاب هاي تربيتي اين شيوه ي طنز پردازي ممكن است قابل كنترل نباشد . دكتر وسايلي به گستردگي تاثيرات تكيه كلام ها و حركات لوده وار در شهرستان ها اشاره مي كند و مي گويد : « كمدي هاي شبانه و به خصوص سريال هاي مهران مديري نوعي مد رفتاري و سليقه ي كلامي در اقشار گوناگون جامعه ايجاد مي كنند كه ممكن است تا سال ها دوام بياورد و شيوع بسيار گسترده اي داشته باشد . البته بايد اين نكته را پذيرفت كه شاد كردن مردم چالش هاي زيادي دارد و به دليل همين بايد ها و نبايد هاي اخلاقي است كه كمدي سازي در تلويزيون ما كاري بسيار ظريف و پيچيده است . »
هوشنگ گلمكاني سردبير ماهنامه ي سينمايي « فيلم » و يكي از منتقدان برجسته ي سينماي ايران حضور مهران مديري و لحن كميك خاصي كه به وسيله ي او در تلويزيون رايج شد را مثبت ارزيابي مي كند و مي گويد مديري يكي از استعداد هاي مهم طنز ايران است و بايد ارزش و نتيجه ي فعاليت او را در همان دوراني كه شروع به كار كرد بررسي كرد . گلمكاني به اين نكته اشاره مي كند كه طنز تلويزيوني پيش از حضور مديري و چند كمدي ساز ديگر از نسل او از برنامه هايي بي مزه ، كليشه اي و محتاطانه تشكيل مي شد و مديري توانست با تغيير لحن كمدي در تلويزيون ، سريال هاي طنز را به سمت واقع گرايي و صراحت سوق دهد . سريال هاي مديري با همه ي كمبودهاي فني كه بر اثر شتاب در توليد به آن دچار بودند آثاري گرم ، صميمي و خودماني بودند و او بيش از هر كس ديگري در تغيير ذائقه ي كمدي مردم نقش داشته است . در سال 1378 كه برنامه ي « ببخشيد شما ...؟! » با اجرا و كارگرداني مهران مديري پخش مي شد هوشنگ گلمكاني يكي از مهمانان برنامه بود كه به عنوان يك منتقد سينما دعوت شد . در آن برنامه با آن كه ماهيت طنز و سرگرمي داشت ولي مديري ترجيح داد جديت و لحن عالمانه ي گلمكاني حفظ شود و تضاد ميان رفتار مهمان و مجري باعث شد فضاي جذابي ايجاد شود كه بازتاب هاي مثبتي نيز داشت . هوشمندي مديري در استفاده ي درست از ابزارهايي كه در اختيار دارد در نمونه هاي اين چنيني آشكار مي شود . او مي تواند در كوتاه ترين زمان ممكن بهترين تصميم ها را بگيرد و اين توانايي براي يك كارگردان حياتي است .
»» مهران مديري بازيگر
در چند سال گذشته با خلوت شدن برنامه ي كاري مديري او توانست در فيلم هاي سينمايي به عنوان بازيگر حضور پيدا كند . در كارهاي او ، هميشه پاي يك زن در ميان است ساخته ي كمال تبريزي كه در آن با يك تيپ عجيب و كلي ديالوگ ضد زن ظاهر شد يكي از اصلي ترين دلايل فروش بالاي فيلم بود . خودش مي گويد نقش اش در اين فيلم را بسيار دوست دارد و اگر فرصتي مي يافت كه دوباره آن را بازي كند مي توانست نكات جديدي به بازي اش اضافه كند . او سپس در فيلم دايره زنگي بازي كرد كه براي مديري تجربه اي تازه در يك كمدي رئال شهري بود . بهاره رهنما مي گويد به اعتقاد همه ي بازيگران فيلم نامه ي دايره زنگي يكي از كامل ترين و خلاقانه ترين فيلم نامه هايي بود كه تا به حال خوانده بودند ولي مهران مديري از شيوه ي كارگرداني پريسا بخت آور چندان راضي نبود . مثل نحوه ي دكوپاژ و اين كه از بازيگر مي خواست دقيقا همان چيزي را اجرا كند كه خودش فكر مي كرد درست است . مديري در مصاحبه ي سال گذشته اش با مجله ي « فيلم » نيز اشاره كرد كه از بازي در دايره زنگي راضي نيست و كل فيلم را دوست ندارد . بعد از آن انتظار مي رفت كه مديري در فيلم هاي بيشتري بازي كند اما اين اتفاق نيفتاد و او كه در تدارك توليد اولين فيلم بلند سينمايي اش بود مشغول ساخت سريال قهوه ي تلخ شد .